De Amerikaanse sciencefictionschrijver Andy Weir maakte naam met The Martian. In de verfilming van Ridley Scott probeerde een eenzame Matt Damon zijn eigen hachje te redden op Mars; in PROJECT HAIL MARY staat Ryan Gosling zielsalleen voor de uitdaging om de gehele aarde voor de ondergang te behoeden. Met deze tweede verfilming van Weirs werk wordt steeds duidelijker waarom zijn stijl van hard scifi het zo goed doet op het witte doek, maar ook wat de gebreken ervan zijn. Gelukkig zijn die schaars in deze crowdpleaser over slimme mensen, wetenschap en vriendschap.
Spoilers!
Het is een klassieke set-up: een personage wordt wakker in een vreemde situatie zonder enig idee hoe die daar is beland. In PROJECT HAIL MARY wordt Ryland Grace (Ryan Gosling, met charme-raketten op volle kracht) wakker aan boord van een ruimteschip. Hij is de enige overlevende van de bemanning, zonder herinnering aan wie hij is of wat hij kan. Terwijl Grace probeert uit te vogelen waarom hij in z’n uppie door een ander zonnestelsel reist, keert zijn geheugen via flashbacks langzaam terug.
Hij blijkt leraar, hoogst intelligent en een autoriteit op het gebied van moleculaire biologie. Op aarde was hij betrokken bij een wereldwijde wetenschappelijke missie om een oplossing te vinden voor het probleem van de ‘astrophage’: een mysterieuze, energieverslindende microbe die van de zon ‘eet’ en onze ster over dertig jaar zodanig zal hebben verzwakt dat leven op aarde onmogelijk wordt.
Er is dus enige tijdsdruk. Grace ontdekt dat Tau Ceti, de ster waarnaar hij op weg is, onaangetast is door de astrophage en dus mogelijk het antwoord bevat om de aarde te redden. Maar dat verklaart nog niet wat hij, ongetraind als astronaut en piloot, te zoeken heeft in de cabine van een ruimteschip. En hoe gaat hij in vredesnaam deze missie voltooien met enkel twee dode crewleden als gezelschap? Twee puzzels voor de prijs van één!
Regisseurs Phil Lord en Christopher Miller werden bekend met CLOUDY WITH A CHANGE OF MEATBALLS (2009), maakten daarna de JUMP STREET-reboots (2012/2014), THE LEGO MOVIE (2014) en schreven het script van de Spider-Verse-animatiefilms (2018/2023) die ze ook produceerden. Misschien niet zo vreemd dat PROJECT HAIL MARY meer nadruk op humor legt dan je zou verwachten van een verhaal waarin de mensheid mogelijk uitsterft. Die urgentie over het einde van de planeet valt zelfs regelmatig weg in de scènes die zich afspelen in de ruimte, hoewel er genoeg urgente momenten in het ruimteschip zijn. Zoals Eva Stratt, het hoofd van het project, zegt: ‘Er zijn oneindig veel manieren waarop dit mis kan gaan.’
Deze stoïsche Oost-Duitse Stratt wordt gespeeld door Sandra Hüller, die haar knap genoeg enige diepgang weet te geven binnen de nauwe breedte die ze krijgt. Onder andere door een memorabele scène die niet in het boek zit en waar Stratt pas de avond voor het filmen in werd geschreven: de afscheidsavond van de astronauten op de vliegdekschip-onderzoeksbasis. Na een openhartig gesprek met Grace pakt Stratt volkomen onkarakteristiek de karaokemicrofoon. Door vol overtuiging Sign of the Times van Harry Styles te zingen, moedigt ze Grace aan om te heroverwegen waar hijzelf toe in staat denkt te zijn. Totdat ze het afkapt, omdat het genoeg is: een luxe die Grace dan weer niet krijgt.
Zowel het filmscript van THE MARTIAN als PROJECT HAIL MARY werd geschreven door Drew Goddard, ook bij beide betrokken als uitvoerend producent. Na Goddards eerste speelfilmscript voor CLOVERFIELD (2008) volgde THE CABIN IN THE WOODS (2011), die hij ook regisseerde, en WORLD WAR Z (2013). Tussen de Weir-projecten door schreef, regisseerde en produceerde hij BAD TIMES AT THE EL ROYALE (2018). Genrecinema is Goddard dus niet vreemd, en hij vindt het duidelijk niet erg om zichzelf in een hoek te schrijven en te kijken hoe hij er weer uitkomt.
Maar wat een kluif nam Goddard met zijn nieuwste project. Niet alleen door het naar film moeten vertalen van de doorlopende innerlijke monoloog van het (bijdehante) hoofdpersonage, maar ook de vertaling van alle microbiologische en natuurkundige principes voor een lekenpubliek. Andy Weir doet met zijn hard scifi zijn uiterste best om alles te laten kloppen, wat betekent dat hij erg veel moet uitleggen. Dat Grace leraar is, is hiervoor een handige vondst.
Wel is PROJECT HAIL MARY meer dan eens zoekende naar de balans tussen de tijd nemen en het verhaal indikken. Zo zorgt het verschil in opbouw naar een onthulling in Grace’ laatste momenten op aarde voor een veel minder grote schok voor de kijker dan voor de lezer. Ook jast de film sommige ontdekkingen en uitleg er nogal doorheen, zoals bij de kwestie van de communicatie in de ruimte.
Want één groot onderdeel van het verhaal is nog niet genoemd: Grace blijkt toch niet alleen te staan in zijn opdracht. Vanuit een ander zonnestelsel is óók een missie opgestart om de astrophage rond Tau Ceti te onderzoeken. En ook het buitenaardse ruimteschip kent slechts één overlevende: een wezen dat communiceert via muzieknoten en waarneemt via geluidsgolven, en dat Grace de naam Rocky geeft.
Hoofdpoppenspeler James Ortiz sprak Rocky’s stem in en gaf leiding aan een team van zes mensen. Er werd flink wat CGI gebruikt om kabels weg te poetsen en voor Rocky’s verplaatsingen in zijn ‘bal’, maar Gosling acteerde steeds tegenover een echte pop, in plaats van een tennisbal voor een greenscreen. Die fysieke aanwezigheid maakt hun connectie geloofwaardig. En net als het mens blijkt de alien niet de alwetende astronaut (hij is ‘slechts’ de mechanic van de crew), maar vullen ze elkaars vaardigheden (en sociale behoeften) aan.
Met Rocky hebben we de ster van het verhaal te pakken én tegelijkertijd een van de grootste moeilijkheden in de verfilming. Zo is het taalprobleem enorm, maar wordt het eigenlijk vrij rap opgelost met een eenzijdig vertalende laptop.
De crisis die duidelijk maakt dat zijn anatomie voor Grace totaal vreemd is, is in de film achterwege gelaten (jammer, hoewel met het oog op de speelduur een begrijpelijke keuze). Zijn volledig andere thuisplaneet, cultuur, levensloop – geen tijd! de plot moet dóór. Het maakt dat Rocky in de film helaas toch een stuk minder écht alien voelt.
Project Hail Mary is niet alleen een verhaal over of de underdog zijn thuisplaneet kan redden. Het boek laat je de totale ontreddering voelen van volledig op jezelf aangewezen zijn op een plek verder van de aarde dan een mens ooit is geweest, gevolgd door de spanning en de euforie van first contact, met het besef dat dit alle ideeën omgooit voor de mensheid, voor de wetenschap, voor ons begrip van het bestaan. Weirs boeken gaan ten diepste over de vraag wat het betekent om mens te zijn. Ze roepen een ontzag op voor de oneindigheid van het universum. Niet vanuit existentiële angst, maar vanuit nieuwsgierigheid en een gevoel van verwondering.
Op veel momenten weet PROJECT HAIL MARY deze kern van veel sciencefiction te vatten. Dit doet het mede door de spectaculaire ruimtevista’s, de verbeelding van de Petrovalijn en de prachtige, soms traag-kantelende cinematografie van Greig Fraser (cameraman van de DUNE-films en THE BATMAN), die alles onvast laat voelen, de optie openlaat om alles weer om te gooien. Daarnaast is het heerlijk om naar slimme mensen – pardon, wezens – te kijken, van wie zelfs MacGyver nog wat zou kunnen leren.
Dat beide Weir-verfilmingen geen slechterik hebben, maar dat de antagonist eigenlijk de situatie is, voelt realistisch en volwassen. Dat de gehele wereld zich gezamenlijk en zonder winstoogmerk uit alle macht inzet voor een missie, voelt op het moment iets minder realistisch. Maar die drang en dat geloof in elkaar is wel precies wat we nu kunnen gebruiken. Dat, en een onverwachte, rotsvaste vriendschap die onze ogen opent en hoop geeft. Amaze, amaze, amaze!
Met dank aan Jons Klaessens.
