Momenteel huist Eye Filmmuseum een uitgebreide tentoonstelling en filmprogramma rondom de Schotse actrice Tilda Swinton. Hedwig van Driel schreef al over de expositie en de (soms economische) tegenstellingen die ze daar aantrof. Toevallig dus, dat er een nieuwe Swinton film in de bioscoop draait die de inherente connectie tussen geld en kunst onder kapitalisme aan de kaak stelt.
Twintig jaar na een wereldwijde natuurramp die het oppervlak van de aarde heeft vernietigd, leven Mother (Swinton), Father (Michael Shannon) en Son (George Mackay) samen met hun bedienden in een ondergrondse villa, geheel met een uitgebreide moestuin, viskwekerij en zwembad. Son is na de apocalypse geboren en heeft dus nooit de bovenwereld gezien. Hij brengt de tijd door met het schrijven van een biografie over zijn vader, en met knutselen aan een groot diorama over de geschiedenis van Amerika. Pas als de gewonde Girl (Moses Ingram) in de tunnels opduikt, begint Son te twijfelen aan het fragiele ecosysteem dat zijn ouders voor hem hebben opgebouwd.
THE END doet vrijwel meteen denken aan SNOWPIERCER (2013), en niet alleen omdat Swinton in beide films een neurotische vrouw met kort haar speelt. Bong Joon-ho’s bewerking van het Franse beeldverhaal is een satire over klassenstrijd tijdens de Nieuwe IJstijd. De wereld is ten einde gekomen, maar het kapitalisme dendert gewoon lekker door. Inmiddels zijn we elf jaar en heel wat natuurrampen verder, en voorspelt regisseur Joshua Oppenheimer een soortgelijke toekomst als Bong. Te midden van een wit landschap (ditmaal in een zoutmijn) speelt zich een microkosmos af met drie kapitalisten en drie arbeiders. Voor het einde van de wereld was Father een oliemagnaat, en hoewel hij zich opstelt als een hartelijke man, kan in zijn houding tegenover zijn butler de ware aard van het beestje gevonden worden.
Toch verschilt THE END aanzienlijk van SNOWPIERCER en andere postapocalyptische films zoals FURY ROAD (2015) en THE LAST MAN ON EARTH (Sidney Salkow, 1964). Oppenheimers oeuvre bestaat vooral uit documentaires, waaronder het gelauwerde tweeluik THE ACT OF KILLING (2012) en THE LOOK OF SILENCE (2014). THE ACT OF KILLING gebruikt typische genreconventies van westerns, maffiafilms en horror om de Indonesische massamoord van communisten en etnische minderheden te onderzoeken. THE END heeft een soortgelijke gewaagde, maar misschien minder succesvolle aanpak. Voor zijn eerste fictiefilm besloot Oppenheimer postapocalyptische sciencefiction te combineren met een musical. Meermaals drukken de personages hun emoties uit in lied en dans en overstijgt de camera de realiteit van het verhaal. Een bijzonder mooi moment is wanneer Michael Shannon een miniberg beklimt in de zoutmijn, en zingt tegen een opgezette vogel. Achter hem komt de zon op.
Oppenheimer heeft zelf de teksten voor de nummers geschreven, en die verantwoordelijkheid had hij misschien beter kunnen afschuiven. Thematisch klopt alles, maar bops zijn het niet. Verwacht geen ROCKY HORROR PICTURE SHOW (1975), en ook geen SHOCK TREATMENT (1981). De muziek is erg eentonig, waardoor de al aanzienlijke speelduur van 149 minuten nog langzamer wegtikt. Het gevoel dat de tijd stilstaat komt vooral vanwege de locatie. Waar de midden- en hogereklassepassagiers van de trein in SNOWPIERCER nog uit het raam konden kijken, krijgen in THE END zowel de personages als het publiek nog geen glimp te zien van de bovenwereld. De enige natuurshots die Oppenheimer vol ontzag en liefde filmt zijn close-ups van de romantische schilderijen in de ondergrondse villa. Alle kunst in het huis is met oog voor detail door Mother uitgekozen, en ze vult haar dagen met het cureren van hun woonruimte. ‘Je moet bezig blijven!’ is het algemene motto.
Swinton is briljant als de zenuwachtige Mother die krampachtig haar verleden probeert te vergeten, terwijl Michael Shannon de houterige vriendelijkheid van Father bewust ongeloofwaardig speelt. George Mackay had zijn rol net zoals Brendan Fraser in BLAST FROM THE PAST (1999) kunnen spelen, als een onschuldige puppy. Maar in plaats daarvan is hij overduidelijk een product van zijn ouders; achter een masker van beleefdheid schuilt een achterdochtig en egoïstisch mannetje. Ook hier laat Oppenheimer zijn cynisme zien, als dit figuur de toekomst van de mensheid is, kunnen we net zo goed de hele rotzooi opdoeken.
THE END is een van de meer realistische profetieën over het einde der tijden. In de echte wereld hebben verschillende miljardairs al bunkers gebouwd in Nieuw-Zeeland in het geval van een klimaatramp. Zo ook Peter Thiel, de vampierachtige stichter van het surveillancebedrijf Palantir Technologies en sponsor van Donald Trump. Thiel heeft al in 2011 een Nieuw-Zeelands paspoort aangeschaft, en tegenwoordig raaskalt hij veel over de komst van de antichristus. De mensen die het meest verantwoordelijk zijn voor de vernietiging van de aarde hebben ook de grootste kans om de aankomende catastrofes te overleven. Als die antichristus komt zit Thiel lekker veilig ondergronds. De ironie is dusdanig vanzelfsprekend voor Oppenheimer dat hij er niet al te veel mee bezig is. Hij is meer geïnteresseerd in de constante ontkenning en ontwijking van verantwoordelijkheid die nodig is om te kunnen blijven leven als je jezelf eenmaal hebt gered. THE END is misschien niet het soort musical waar je naderhand het album van koopt, maar het is wel een genadeloze tenlastelegging van de elite. Heeft het voortbestaan van de mensheid nog wel zin als de enige die overblijven nauwelijks meer mensen zijn?
