Ditmaal hoefden we geen dertien jaar te wachten: nog geen drie jaar na zijn triomfantelijke terugkeer naar Pandora is James ‘Big Jim’ Cameron weer terug in de bioscoop met een nieuw AVATAR-spektakel. Maar FIRE AND ASH doet zelfs de fans twijfelen aan zijn megalomane visie: zit er wel genoeg benzine in de tank voor vijf films?
Ik heb AVATAR in 2009 gemist. Ik was tien en bioscoopbezoekjes waren onderhevig aan de smaak van mijn ouders. Toen ik de film jaren later eindelijk zag, was James Camerons script al grondig geanalyseerd en afgekraakt, en blijkbaar had het merendeel van de filmliefhebbers besloten dat ‘DANCES WITH WOLVES met lange Smurfen’ niet serieus genomen hoefde te worden. Toen Cameron een viertal vervolgen aankondigde werd er dan ook gereageerd met hoongelach. ‘Wie wil er nu nog vier AVATAR-films?’ klonk het, en ik ging netjes mee in dat cynisme.
Totdat ik tijdens de covidlockdown luisterde naar de linkse podcast Chapo Trap House, waarin de presentatoren meer dan twee uur de tijd namen om AVATAR te verdedigen vanuit een anti-imperialistisch perspectief. Met dit in mijn achterhoofd zag ik drie jaar geleden AVATAR: THE WAY OF WATER, en toen klikte het eindelijk. Niet alleen zijn deze twee films innovatieve kunstwerken op een filmtechnisch niveau, het verhaal van de maan Pandora en de strijd van de Na’vi tegen het kapitalisme is episch, gewichtig en oprecht aangrijpend. Ja, beste lezer, ik moest wel twee keer een traantje laten om die blauwe katmensen. Daarom betreur ik het te moeten zeggen dat AVATAR: FIRE AND ASH niet het hoge niveau van zijn voorgangers haalt. Sterker nog, het lijkt wel alsof Cameron en coscenaristen Rick Jaffa en Amanda Silver zijn vergeten hoe ze de vorige film hebben afgesloten.
Na het verlies van oudste zoon Neteyam is de Scully-familie in de rouw. Neytiri (Zoe Saldaña) bidt naar de voorouders en schuift de schuld vooral in de schoenen van mensenkind Spider, die zij nooit heeft kunnen accepteren als onderdeel van haar familie. Jake (Sam Worthington) houdt daarentegen zijn tweede zoon Lo’ak (Britain Dalton) verantwoordelijk, en verhoudt zich nog afstandelijker tegenover de stuurloze puber. Dit is meteen een klap in het gezicht voor iedereen die THE WAY OF WATER hoog in het vaandel heeft. Het conflict tussen vader en zoon was een van de centrale verhaallijnen in die film. Lo’aks vervreemding van zijn familie en de Na’vi-cultuur bracht hem in contact met de verstoten walvis Payakan, en zorgde uiteindelijk voor het prachtige einde waar Jake zijn zoon accepteert voor wie hij is.
Dat is nu blijkbaar allemaal vergeten, en Lo’ak moet zijn hele karakterontwikkeling weer opnieuw doen, inclusief walvissen. Tijdens de aanzienlijke speelduur van 195 minuten (één minuut langer dan TITANIC) begint het al snel op te vallen dat Cameron behoorlijk in de herhaling valt. De perikelen tussen Spider en zijn biologische vader kolonel Quaritch (Stephen Lang), de mechaniek van de walvisvaart op Pandora, grootse vechtscènes in zowel de zee als de lucht: we hebben het allemaal al eens gezien. Niet dat er iets mis is met deze scènes an sich, de CG is nog steeds oogverblindend mooi en het acteerwerk lijkt alleen maar beter te worden. Het is gewoon oude koek.
Wat wel nieuw is werkt zo goed dat de scenaristen er heel wat meer aandacht aan hadden mogen schenken. Naast oude bekende Quaritch wordt Jake en zijn familie ook achternagezeten door Varang (Oona Chaplin), het stamhoofd van de Mangkwan. Deze zogeheten ‘stam van as’ woont aan de voet van een actieve vulkaan, en is even meedogenloos als de berg zelf. Onder de indruk van hun nietsontziendheid maakt Quaritch diplomatieke stappen naar Varang, en nodigt haar uit om samen met de Aardse kolonisten alle andere stammen onder vuur te nemen. Deze ontwikkeling compliceert het idee van de Na’vi als nobele wilden. Varang en haar clan hadden niet de weelde van de bossen en de oceanen van Pandora, en werden gedwongen over te gaan tot plundering om te overleven.
De ontmoetingen tussen Quaritch en Varang zijn ongetwijfeld de beste scènes in FIRE AND ASH; er zit een pervers genot in hun symbiotische relatie. Quaritch geeft haar vuurwapens die ze met aanstekelijk plezier uitprobeert, en Varang toont hem een andere kant van de Na’vi. Het zijn niet allemaal Kumbaya-zingende bomenknuffelaars. Hier laat Cameron zien hoe koloniale krachten vaak inspelen op interne conflicten binnen de volkeren die ze willen onderwerpen, en hoe mensen gebruik kunnen maken van culturen waar ze op neerkijken. Fantastisch spul, alleen jammer dat het maar een half uur in beslag neemt. Ondanks de titel zit er niet veel meer vuur in deze film dan in de andere twee, en van as is bijna helemaal niet te spreken.
Na twee uur opbouw (en zeker drie ontvoering-en-ontsnappingsscènes) is het eindelijk tijd voor de grote veldslag. Of eerder de middelgrote veldslag. De ontknoping op het schip in THE WAY OF WATER was veel strakker en spannender geschoten, en de wetenschap dat er nog twee vervolgen aankomen doet dit allemaal een beetje uitgerekt aanvoelen. Dat is jammer, want de hele cast levert puik werk. Zoe Saldaña had haar Oscar niet moeten winnen voor die gruwelijke musical EMILIA PÉREZ (2024) maar voor haar optreden als Neytiri, een moeder gevangen tussen de liefde voor haar volk en haar familie. Stephen Lang en Oona Chaplin zijn een heerlijk schurkenduo; wie had gedacht dat een cynische marinier en een vuurheks zo’n mooi koppel zouden vormen. Zelfs Sam Worthington weet weer emoties los te maken. Toch boezemt FIRE AND ASH geen vertrouwen in Camerons plan voor vijf films. Als er halverwege al zo weinig verhaal over is, hoe gaan we die komende 380 minuten dan vullen? ‘Never bet against Big Jim’, zegt men. Daar moeten we dan maar op blijven vertrouwen.
